शांगरी ला डायलॉग, हे वर वर नाव पाहताना आपल्या पटकन लक्षात येणार नाही, आपण म्हणू हे असं काय नाव आहे. पण शांगरी ला डायलॉग/परिषद ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आशिया- प्रशांत क्षेत्रासाठी म्हणजे प्रशांत महासागर क्षेत्रातल्या देशांसाठीची म्हणून एक संरक्षण परिषद आहे. ही परिषद २००२ पासून वर्षातून एकदा नित्य नेमाने भरवली जाते. शांगरी ला नावामागे आणि ती भरवण्यामागे रंजक गोष्ट आहे. सर्वप्रथम इथे हे नमूद केले पाहिजे की ब्रिटन स्थित असलेला एक स्वतंत्र थिंक टॅंक “इंटरनॅशनल इंस्टिट्यूट फॉर स्ट्रटेजिक स्टडीज” (IISS) हा शांगरी ला परिषदेचा मुख्य आयोजक आहे.
जगामध्ये
फार कमी अश्या संस्था आहेत की ज्या संरक्षण क्षेत्राशी निगडीत अश्या प्रकारे
संरक्षण परिषद भरवतात. सर जॉन चिपमन हे IISS चे सद्य डायरेक्टर जनरल... २००१ साली सर चिपमन यांच्या मनात एक विचार आला
की अमेरिका आणि युरोप साठी त्यांच्या त्यांच्या संरक्षण परिषदा आहेत. पण आशिया –
प्रशांत क्षेत्रासाठी आणि खासकरून आशियासाठी एकही संरक्षण परिषद नाही, जी आशियातल्या
देशांचे त्यांच्या सुरक्षा प्रश्नांवर चर्चा करून त्यावर तोडगा काढू शकेल. अर्थात
दर वेळेस प्रश्न आहेच आणि ते सोडवायचे असा जरी हेतु नसला तरीसुद्धा दोन देशांनी
द्विपक्षीय संवाद साधून किंवा बहुपक्षीय स्तरावर चर्चा करून एखाद्या सुरक्षा
विषयावर आपापली मतं नोंदवून प्रसंगी अनौपचारिक पद्धतीने चर्चा घडवून आणणे हे
सोयीस्कर आहे. दोन देशांमधल्या सरकारांनी ज्याला ‘ट्रॅक वन’ डिप्लोमसी म्हणता येईल
अश्या पद्धतीने संवाद साधणे ते ही कुठलाही प्रकारचं बंधन नाही, कुठलीही औपचारिक
पत्रकार परिषद घेण्याची सक्ती नाही आणि कुठलही स्टेटमेंट जारी करण्याची योजना नाही
अश्या हलक्या फुलक्या वातावरणात चर्चा शांगरी ला डायलॉग मध्ये व्हायला पाहिजे अश्या
स्वरूपात त्याचा आराखडा बनवण्यात आला.
सर
चिपमन यांच्या पुढाकाराने आशिया प्रशांत क्षेत्रातल्या देशाना एक हक्काचं, संरक्षण
क्षेत्राशी निगडीत एक व्यासपीठ हवच, जिथे अनौपचारिक पद्धतीने चर्चेतून मार्ग
निघेल... असं ठरवण्यात आलं. त्यासाठी सिंगापूर या देशाची पहिल्या आणि सुरवातीच्या
परिषदेसाठी निवड करण्यात आली. बरं परिषदेसाठी चांगलं ठिकाण आवश्यक होतं... कारण
वेगवेगळ्या देशातील संरक्षण मंत्री, तसंच विविध देशांच्या सैन्य दलांचे प्रमुख
तसंच इतर अधिकारी हे परिषदेसाठी येणार. हे लक्ष्यात घेऊन सिंगापूर
मधल्या पंचतारांकित अशा शांगरी ला हॉटेलची निवड करण्यात आली. आणि अश्या या शांगरी
ला हॉटेलमध्ये ही परिषद भरणार म्हणून तिला “शांगरी ला डायलॉग” म्हणजे शांगरी ला
परिषद असं संबोधण्यात आलं.
शांगरी
ला परिषदेसाठी चिपमन हे २००१ साली सिंगापूरच्या राष्ट्रपतीना भेटले. त्यावर
राष्ट्रपति नेथन यांनी शांगरी ला परिषदेसाठी सर्व मदत करण्याचं मान्य केलं. तसंच
स्थळ ठरवलं आणि IISS ने
स्वतंत्रपणे परिषद भरवे पर्यन्त सिंगापूर सरकार मदत करेल असं आश्वासनसुद्धा दिलं. हा
आहे शांगरी ला परिषद स्थापन होण्यामागचा इतिहास. आता थोडं वर्तमानबद्दल बोलायचं
म्हणजे यावर्षी १० ते १२ जून २०२२ हे तीन दिवस ही परिषद संपन्न झाली. या परिषदेला चाळीस
देशातले जवळपास ५०० च्या वर डेलिगेट्स एकत्र जमले होते. २०१९ आणि २०२० ला कोविड १९
मुळे परिषद भरवण्यात आली नव्हती.
आशियातल्या
महत्वाच्या अश्या सुरक्षा प्रश्नांवर चर्चा होणं या डायलॉग मध्ये अपेक्षित आहे. शांगरी
ला चं अधिकृत नाव म्हणजे “एशिया सिक्युरिटी समेट” होय. ज्या गोष्टी इतर
आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवर होऊ शकत नसतील किंवा ते शक्य नसेल त्याबद्दल शांगरी ला
डायलॉग मध्ये बंद दरवाज्यांमागे विस्तृत चर्चा होऊ शकते इतकं या डायलॉग चं महत्व
आहे. या वर्षी दोन महत्वाचे विषय डायलॉगमध्ये चर्चिले गेले. ते म्हणजे रशिया-
युक्रेन युद्ध आणि दूसरा विषय हा अर्थातच चीन आणि एकूणच अमेरिका –चीन संबंधाचा होता.
या प्रसंगी यूक्रेनचे अध्यक्ष झेलेनस्की हे व्हिडिओ माध्यमाद्वारे सहभागी झाले
होते आणि त्यांनी जमलेल्या डेलिगेट्स समोर भाषण केलं. या प्रसंगी चीनचे संरक्षण
मंत्री जनरल फेंग आणि अमेरिकेचे संरक्षण सचिव जनरल ऑस्टिन यांच्यामध्ये चर्चा
झाली. यावेळी चीनने तैवान प्रसंगी अमेरिकेला इशारा दिला.
शांगरी
ला डायलॉगमध्ये चीनचा वरचष्मा दिसत होता आणि हे चित्र स्पष्ट दिसत होतं. जनरल फेंग
यांनी आम्ही भारताबरोबर ‘लाइन ऑफ अकच्युअल कंट्रोल’ वर चांगले संबंध आणि
शांततापूर्ण संबंध प्रस्थापित करण्याच्या मताचे आहोत अशी प्रतिक्रिया दिली.
शेवटी
विविध देशांचे संरक्षण मंत्री आणि सैन्य दलांचे प्रमुख जर शांगरी ला डायलॉग मध्ये
डिप्लोमसिदवारे प्रश्न सोडवत असतील तर कित्येक युद्ध टाळली जाऊ शकतात. म्हणून इथे
हे म्हणणं उचित ठरेल की आशिया प्रशांत भागात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी या
क्षेत्रातल्या देशाना इथे चर्चा करणे ही एक चांगली संधि आहे. शेवटी या संधीचा
फायदा करून घेणं हे या देशांच्याच हिताचं आहे.
-निखिल कासखेडीकर
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा