लिबियातली बंडखोरी आणि कर्नल मुअमर गद्दाफी

 लिबिया मघरेब भागातला एक उत्तर आफ्रिकेतील देश... उत्तरेला भूमध्य समुद्र, पूर्वेला इजिप्त, तर दक्षिणेला चाड, आणि पश्चिमेला अल्जेरिया! ट्रिपोली ही लिबियाची राजधानी. तसं पूर्वी म्हणजे 1947 पर्यंत आधुनिक लिबिया हा देश इटालियन वर्चस्वाखाली होता. 10 फेब्रुवारी 1947 ला लिबिया स्वतंत्र झाला.

1969 ला लिबियाच्या इतिहासात महत्वाची घटना घडली. या घटनेमागे जी व्यक्ती होती ती पुढे जाऊन जागतिक इतिहासात म्हटलं तर विख्यात किंवा कुख्यात म्हणून प्रसिद्ध पावणार होती. इंग्रजी मध्ये त्याला कल्ट पर्सन्यालिटी अस म्हणू शकतो, इतका त्या व्यक्तीचा प्रभाव लिबियाच्या राजकारणावर पडणार होता. त्या व्यक्तीचं नाव म्हणजे कर्नल मुअम्मार गद्दाफी... हा गद्दाफी साधासुधा नव्हता... लहानपणापासूनच त्याला राजकारणाची आवड होती. त्याला अरब देश संघटित व्हावे आणि आपली छाप पाडावी असं त्याला वाटत होतं. तरुण असताना त्याने लिबियातल्या राजेशाही विरुद्ध आवाज उठवला. गद्दाफिने सैन्यात भरती होण्याचं ठरवलं. आणि तो सैन्य दलात गेला सुद्धा.

1 सप्टेंबर 1969 ला म्हणजे आजच्या दिवशी, फ्री युनिअनिस्ट ऑफिसर्स मूव्हमेन्ट असं स्वतःला म्हणणाऱ्या सिग्नल कॉर्प्स मधल्या 70 मिलिटरी ऑफिसर्सनी लिबियाच्या राजेशाहीविरुद्ध बंड पुकारलं. हे समजताच लिबियाच्या सैन्यदलानी नवीन नेतृत्वाला पाठिंबा दिला. आणि राजा इद्रीस याना पदच्युत व्हावं लागलं. या सगळ्या घडामोडींचा करता करविता होता कर्नल मुअम्मार गद्दाफी... या उठवादारम्यान गद्दाफिला काहीही एक दोन अपवाद वगळता विरोध झाला नाही, आणि केवळ 2 तासात गद्दाफिने लिबियावर कब्जा मिळवला. मला वाटतं 2 तासात बंडखोरी आणि उठाव करून सैन्यदलाच्या मदतीने राज्य प्रस्थापित करून कुठेही विरोध, धरपकड, रक्तपात, हिंसा न होता अगदी सहजपणे सत्ता स्थापन केली आणि ती सुद्धा इतक्या कमी वेळात असं इतिहासात केवळ गद्दाफीच एकमेव उदाहरण असेल.

1969 ते 2011 पर्यंत कर्नल गद्दाफिने लिबियावर राज्य केलं. तो लिबियाचा अनभिषिक्त सर्वेसर्वा म्हणून इतिहासात प्रसिद्ध झाला. सत्ता स्थापन केल्यानंतर सुरवातीच्या काळात गद्दाफिने मुक्तपणे सरकार चालवलं. पण नंतर एकछत्री अंमल ठेवून सैनिकी पद्धतीने शासन केलं. म्हणूनच जग त्याला लिबियाचा हुकूमशहा म्हणून ओळखायला लागलं. गद्दाफिचं अरब राष्ट्रवाद आणि अरब समाजवाद या दोन मूल्यांवर विशेष प्रेम होतं, पण नंतर ते कमी झालं. त्याला पाश्चिमात्य राष्ट्राबद्दल राग द्वेष होता. त्याला वाटायचं या इटालियन साम्राज्यवाद्यांनी लिबियाच नुकसान केलं, तसंच ते इस्लामविरोधी वागत असल्यामुळे त्याला ते खपायचं नाही, यासाठी त्याने लिबियातून इटालियन लोकांना हाकलून लावलं. त्याला वाटायचं की आफ्रिकन आणि अरब जगताने एकत्र येऊन बरोबर काम करावं. त्याला लिबियाला समाजवादी राष्ट्र बनवायचं होत. इजिप्तचा गमाल अब्दुल नासर हा गद्दाफीचा गुरु... नासरचा गद्दाफिवर खूप प्रभाव होता. अरब समाजवादाबद्दल बांधिलकी वाटत असल्याने लिबियाचं त्याने जमिरीयात असं त्याचं नामकरण केलं.

गद्दाफिवर पाश्चिमात्य जगाचा राग होता. इस्लामीक राज्य स्थापन केल्यामुळे आणि लोकशाहीवादी मूल्यांचा स्वीकार न केल्यामुळे पाश्चिमात्य जगाला तो आवडायचा नाही. दुसरीकडे गद्दाफी अमेरिकेला, ब्रिटनला आणि त्यांच्या सहकारी राष्ट्रांना शिव्या द्यायचा. त्याला अरबांबद्दल नासरमुळे जवळीक वाटायची. गद्दाफीची कार्यपद्धती म्हणजे त्याला एक आदर्श समाजवाद लिबियात प्रस्थापित करायचा होता, तसंच त्याला अरबी राष्ट्रवादाची जोड द्यायची होती. त्याने लिबियावर राज्य करण्यासाठी स्वतः विकसित केलेली अशी थर्ड इंटरनॅशनल थेअरी मांडली, यात अंतर्भाव होता तो समाजवाद आणि अरब राष्ट्रवाद तसंच शरिया नुसार देश चालवायचा होता. अश्या विरोधाभासी राजकारण करण्यामुळे तो हुकूमशहाच बनला, पण पुढे गद्दाफिने स्वतःच्या धोरणात बदल करून पाश्चिमात्य जगाला जवळ केलं. 2009 ते 2010 असं एक वर्ष गद्दाफी आफ्रिकन युनियनचा अध्यक्ष होता. त्याच्यावर मानवाधिकार उल्लंघन करण्याचा आणि जागतिक दहशतवाद पसरवण्याचा तसंच दहशतवाद्यांना आर्थिक मदत देण्याचा ठपका ठेवण्यात आला. रहायला गद्दाफी हा एक शौकीन माणूस होता, एक तर सैनिकी वेशात तो वावरायचा नाहीतर पारंपरिक लिबियन वेशात असायचा. गद्दाफिने त्याच्या आजूबाजूला महिला सैनिकांची जणू फौजच उभारली होती, तो ठिकठिकाणी त्याच्या महिला बॉडीगार्डस बरोबर फिरायचा आणि या सगळ्याची जगभर चर्चा चालायची.

2011 ला अरब स्प्रिंग म्हणजे अरबी देशांमध्ये यादवी चालू झाली, त्याचा परिणाम म्हणून लिबियामध्ये सुद्धा यादवी उठाव झाला. त्यात वेस्टर्न देशांच्या मदतीने गद्दाफीला विरोध करणाऱ्या गटाने त्याचा बेंगाझी मध्ये खात्मा केला... रक्तरंजित इतिहासातलं एक पर्व संपलं, लिबियात लोकशाही नांदली... पण एक क्रूर हुकूमशहा म्हणूनच गद्दाफी जगाच्या स्मरणात राहील.

- निखिल कासखेडीकर.