अर्थशास्त्रातील विचारप्रवाह - २

 

फिजीओक्रॅटस चे योगदान !

 

मर्कनटॅलीजमच्या विरुध्द जाणारा आणि अर्थशास्त्रात एक मुलभूत स्वरूपाचे योगदान देणारा विचार प्रवाह म्हणजे फिजीओक्रसी. हा विचार प्रवाह फ्रांस मध्ये साधारणतः अठराव्या शतकात उदयास आला. झालं अस कि मर्कनटॅलीजमची हवा ओसरू लागल्यानंतर तसच मर्कनटॅलीजमच्या नियमांचा जवळपास कंटाळा आल्यानंतर फिजीओक्रसी या वेगळ्या वाटणाऱ्या आर्थिक विचारांनी लोकांचे लक्ष वेधले. लोकांना आता सोनं चांदी गोळा करा, वसाहती स्थापन करा, संपत्ती कमवा, व्यापारावर बंधने लादा या सगळ्या गोष्टींचा अगदी कंटाळा आला होता. यातून आपली सुटका कशी होईल आणि एक नवीन आर्थिक पद्धती कशी आणता येईल यासाठी मग प्रयत्न सुरु झाले. गम्मत म्हणजे या फिजीओक्रॅटसना स्वतःला अर्थतज्ञ म्हणून घ्यायला खूप आवडे.

 

मर्कनटॅलीजमच्या विरुध्द आवाज उठवणारा आणि आम्हाला बंधनातून मुक्त करा असा जणू नाराच देणारी व्यक्ती म्हणजे गुर्ने. याला फिजीओक्रॅटस चळवळीचा आघाडीचा नेता म्हणता येईल. त्याची वाक्य इतिहासात खूपच प्रसिद्ध झाली आणि त्याच्या या ब्रीद्वाक्याने आधुनिक अर्थशास्त्राचा पाया रचला असं आपण म्हणू शकतो. हे ब्रीदवाक्य म्हणजे ' लेझे फेअर ', म्हणजे बंधनातून मुक्तता. हि बंधने कशा स्वरुपाची तर आधी सांगितल्या प्रमाणे सरकारी हस्तक्षेपाची! फिजीओक्रॅटस म्हणायचे सरकारी हस्तक्षेपाच मुळात चुकीचा आहे, बाजाराला त्याचे काम करू द्या आणि अपोआप सगळ्या गोष्टी पूर्ववत होतील. इथे अर्थशास्त्रातली महत्वाची संकल्पना म्हणजे समतोल ज्याला इंग्रजीमध्ये Equilibrium म्हणता येईल.

 

बाजार व्यवस्थेमध्ये जर सरकारचा हस्तक्षेप झाला नाही तर बाजारात ( Market) गोष्टी अपोआप पूर्ववत होतात. उदाहरणार्थ, क्ष वस्तूची किंमत बाजारात वाढली तर त्या वस्तूची मागणी कमी होते आणि मग त्याचा पुरवठा आहे तसाच राहतो परिणामी क्ष वस्तूची किंमत परत कमी होते आणि मग परत मागणी वाढते, त्यानंतर पुरवठा वाढतो असं हे चक्र चालूच रहातं. पण हे सगळ होण्यासाठी मुक्त बाजार असणे मात्र बंधनकारक आहे. फिजीओक्रसी ची वैशिष्टे सांगायची झाल्यास यात प्रामुख्याने मुक्त व्यापारावर जोर दिला गेला. या फिजीओक्रॅटस मंडळींचा मुक्तता या गोष्टीवर भलताच विश्वास होतं. हि मंडळी म्हणत कि निसर्ग सगळं ठीक करतो त्यामुळे आपण ढवळाढवळ करायची गरज नाही. यांना सोनं चांदीमुळे देशाची भरभराट होते हे मुळीच पटत नसे, उलट हे म्हणत कि राष्ट्रात होणा-या उत्पादनामुळे देशाची प्रगती होते. यातली अजून काही महत्वाची वैशिष्टे म्हणजे शेतीला दिलेलं प्राधान्य, वयक्तिक संपत्तीचा अधिकार, गुंतवणुकीसाठी भांडवलाला महत्व इ. फिजीओक्रॅटसच्या मते शेतकरी आणि शेतमजूर हेच खरे उत्पादक आहेत, उद्योगाने मात्र संपत्ती वाढत नाही किंवा राष्ट्रीय उत्पादनात तितकीशी भर पडत नाही. उद्योगातील कामगार हे संपत्तीमध्ये कुठलीच भर घालत नाहीत, तर फक्त शेतकरीच संपत्तीमध्ये भर घालतात आणि त्यांचा देशाच्या आर्थिक वाढीत मोलाचा सहभाग असतो असा ठाम विश्वास फिजीओक्रॅटस मंडळींचा होता.

 

फिजीओक्रसीतले महत्वाचे शिलेदार म्हणजे फ्रांस्वा केने, तुर्गो, डूपाँ, गुर्ने आणि मिराबू. यातला फ्रांस्वा केने हा खरं नेता होता आणि त्याचे शिष्य म्हणजे वरील सगळी मंडळी. यात अजून एक महत्वाचा फिजीओक्रॅट म्हणजे व्बागील्बेर. या सगळ्या फिजीओक्रॅटसनी अर्थशास्त्रात फार महत्वाचे योगदान दिले आहे, नवीन संकल्पना ज्या आजवर माहिती नव्हत्या त्या तयार केल्या, त्यांचा अभ्यास केला, आणि त्याचा उपयोग कुठे करता येईल हे जाणले. यातल्या महत्वाच्या संकल्पना म्हणजे टॅब्लू इकॉनॉमिक म्हणजे अर्थव्यवस्थेची प्रतिकृती, चक्राकार पैशाचे स्वरूप आणि इकॉनॉमिक सरप्लस! अश्या ह्या फिजीओक्रॅटस मंडळीचे योगदान अर्थव्यवस्थेला तसेच अर्थशास्त्राला चालना देणारे ठरले.

-निखिल कासखेडीकर