मर्कनटॅलीजमचा उदय !
ब-याच लोकांना अर्थशास्त्र म्हणजे फारच काहीतरी भयंकर
वाटतं. काही अंशी ते खरं जरी असलं तरी अगदी ते न कळण्या इतपत अवघड नाही. हं जर आपण
अर्थशास्त्रात गणित आणि संख्याशात्राचा वापर करून मोडेल्स तयार करायची म्हटलं तर
ते थोडं अवघड काम आहे. अर्थशास्त्राचे अनेक प्रकार आहेत, अंतरराष्ट्रीय अर्थशास्त्र, व्यष्टी अर्थशास्त्र (Micro Economics), समष्टी अर्थशास्त्र (Macro Economics), गणितीय अर्थशास्त्र, सार्वजनिक अर्थशास्त्र ई. आता
अर्थाशास्त्राचे वेगवेगळे प्रकार आहेत असं म्हटल्यावर
त्यात विविध विचारप्रवाहसुद्धा आलेच.
यातलाच एक प्रमुख विचार प्रवाह म्हणजे मर्कनटॅलीजम !
मर्कनटॅलीजम हा प्रकार सोळावे शतक ते अठरावे शतक या दरम्यान मुख्यत्वेकरून युरोपात
लोकप्रिय झाला. या मर्कनटॅलीस्ट लोकांचे साचेबद्ध असे विचार होते. व्यापार करून
सोने चांदी भरपूर प्रमाणात साठवून श्रीमंत होण्याकडे त्यांचा कल होता.
मर्कनटॅलीजमच्या वैशिष्ट्यांमध्ये अनेक गोष्टी सांगता येतील. यात वेगवेगळ्या
देशांमध्ये आपल्या वसाहती निर्माण करणे, मक्तेदारी
निर्माण करणे, त्याच
प्रमाणे निर्यातीला अनुदान देणे आणि आयातीवर निर्बंध लादणे इत्यादी गोष्टींचा
समावेश होतो. मक्तेदारी म्हणजे एकाच व्यक्तीने अथवा एकाच कंपनीने एखादी वस्तू तयार
करणे आणि ती बाजारात विकणे. आजच्या भाषेत सांगायचे झालं तर अर्थशास्त्रात Protectionism चा प्रसार प्रचार करणे.
मर्कनटॅलीजम चा प्रमुख उद्देश म्हणजे पाहिजे तशी आणि
पाहिजे तिथून संपत्ती गोळा करणे आणि त्यातून मग देशाचे रहाटगाड चालवणे. आता हि
संपत्ती कुठून गोळा करायची तर आपल्या देशाच्या वसाहतींमधून. यात अजून एक डावपेच
म्हणजे सोनं चांदी तर मिळवायचं पण हि संपत्ती या वसाहतींच्या बाहेर जायला नको
म्हणून त्यांच्यावर निर्बंध लादायचे. अत्यंत योग्य उदाहरण द्यायचं झाल्यास आपल्याच
देशाचे उदाहरण देता येईल. ब्रिटिशांनी आपल्या देशावर राज्य केलं. ते आले भारतात
कशासाठी तर व्यापारासाठी, मग
इथे त्यांनी इस्ट इंडिया कंपनीचा कारभार सुरु केला, हळू हळू इस्ट इंडिया कंपनी बंद केली आणि मग व्यापार
सोडून मग समजा भारताला वसाहत बनवलं तर काय हरकत आहे, असा विचार मग पुढे आला. त्यात राजसत्ता आली, गुलामी आली, शिक्षणपद्धती आली, अश्या अनेक गोष्टींचा अंतर्भाव
झाला आणि एक प्रकारची सरमिसळ होऊन आधुनिक भारताचा उदय झाला. या संदर्भात दादाभाई
नवरोजी यांची Drain Theory हे
अत्यंत बोलके उदाहरण आपल्यासमोर आहे.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा