सौदी अरेबियाचे भविष्य अंधारात?

‘तेल’ भूमी म्हणजे सौदी अरेबिया! जगातला सगळ्यात ज्यास्त तेल उत्पादन करणारा देश म्हणून सौदी अरेबियाचं नाव घेतल जायचं. सौदी अरेबियाबद्दल विशेष सांगायचं म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचं नाव एखाद्या देशाला दिलं गेल्याचं इतिहासातलं हे एकमेव उदाहरण! इब्न सौद यांच्या नावावरून या देशाला सौदी अरेबिया असं नाव पडलं. या तेलसंपन्न देशाने तेलाच्या जोरावर जगातल्या सगळ्या देशांना एके काळी वेठीस धरल होतं. वेळेप्रसंगी तेलाचा अस्त्र म्हणून वापर केला. दोन मोठ्या तेल संकटांचा हा देश साक्षीदार आहे. एक म्हणजे १९७३ ला झालेलं तेल संकट आणि दुसरं म्हणजे १९७९ झालेलं तेल संकट. अमेरिका आणि तिचे सहकारी युरोपीय देश यांना सौदी अरेबियाने या तेल संकटांमध्ये चांगलाच धडा शिकवला, इतका की अमेरिकेसकट या देशांनी सौदीचा धसकाच घेतला. अशी ही सौदी अरेबियाची महती! पण या तेल संपन्न देशात आता वेगळेच वारे वाहू लागले आहेत. पूर्वीसारखं तेल आता साथ देईल कि नाही याची शंका येत आहे. याचं कारण म्हणजे सौदी अरेबियाची बिकट झालेली आर्थिक परिस्थिती.

सौदी अरेबियाची आर्थिक परिस्थिती दिवसेंदिवस बिघडत चालली आहे. याचं कारण जगातल्या तेल बाजारात तेलाला लागलेली उतरती कळा आणि तेलाचे पडत चाललेले भाव! याची सुरवात झाली २०१४ मध्ये. तेंव्हाचे जागतिक तेल बाजारातले भाव होते १०० डॉलर प्रति बॅरल (एक बॅरल म्हणजे ४२ अमेरिकन गॅलन म्हणजे साधारणतः १५८ लिटर तेल). पण आज याच तेलाची किंमत ५५ डॉलर प्रति बॅरल झाली आहे. म्हणजे दुपटीने कमी! यामुळे सौदी अरेबिया चिंतेत आहे. कारण ज्या देशाचं उत्पन्नच मुळी तेलावर अवलंबून आहे, त्या देशासाठी ही नक्कीच चिंता करावी अशी बाब आहे. जागतिक बाजारातले तेलाचे भाव भविष्यात असेच पडते राहिले तर सौदी सारख्या देशांना आणि तिथल्या नागरिकांना जगणं मुश्कील होईल.

मागच्या काही दशकात सौदी सारख्या आखाती देशांनी तेलातून भरपूर पैसे कमवले आणि अर्थव्यवस्था मजबूत केली. १९५० साली या देशाने प्रत्यक्ष कर आणि अप्रत्यक्ष कर आपल्या नागरीकांवर लादले, पण सहा महिन्यातच इनकम टॅक्स, कॉर्पोरेट टॅक्स, त्यानंतर कॅपिटल गेन टॅक्स यासारखे टॅक्स, स्वतःच्या नागरिकांसाठी रद्द केले, पण इतर देशांच्या नागरिकांवर चालू ठेवले. १९७५ ला तेलाच्या उत्पन्नाने कळस गाठला म्हणून इतर देशातल्या लोकांवरचा  इनकम टॅक्स पण रद्द केला. रशियन इंटरनॅशनल टेलीव्हीजन नेटवर्क च्या २०१६ च्या एका बातमी नुसार सौदी अरेबियाने २६६ बिलिअन डॉलरचे हाती घेतलेले प्रकल्प रद्द केले आहेत. सरकारी तिजोरीतला पैसा हळूहळू संपतो आहे. यात सगळ्यात म्हणजे नवीन उत्पन्नाचं काहीही साधन उपलब्ध नाही. केवळ आणि केवळ तेलावर उत्पन्नासाठी अवलंबून राहिल्याने सौदी अरेबिअयाकडे दुसरे उत्पन्नाचे पर्याय उपलब्ध नाही हि मोठी शोकांतिकाच आहे. आखाती प्रदेश म्हणजे वाळवंटी प्रदेश म्हणून तिथे शेती करणं अवघड, त्यात पाणी नाही. त्या जमिनीत काही पिकत नाही. बर राजेशाही राज्यव्यवस्था असल्यामुळे आणि संकुचित वृत्ती असल्यामुळे इथे खाजगी क्षेत्राचा फारसा विकास झाला नाही आणि उद्योग धंदे पण फारसे नाहीत जे आहेत ते फक्त तेलाशी संबंधितच! या सगळ्याचा एकत्रित परिणाम म्हणजे सौदीचं आटत चाललेलं उत्पन्न!

२०१४ पासून शेल गॅसचा अमेरिकेत बोलबाला झाल्यापासून आंतरराष्ट्रीय उर्जा आयोगाच्या अहवालानुसार अमेरिका जगातला सगळ्यात मोठा तेल  उत्पादक देश बनला. २०१६ साली ओबामांनी तेल निर्यातीवारचे अमेरिकेचे धोरण बदलून कायदा अस्तिवात आणून तेल निर्यात अमेरिकेच्या उत्पादकांना खुली केली. अमेरिकेच्या अतिशय थंड असलेल्या अलास्का प्रांतात तेलाचे साठे सापडल्याने अमेरिकेत उत्साह पसरला होता. तेंव्हाच हे स्पष्ट झालं कि सौदी अरेबिया आता एक वयोवृद्ध व्यक्तीप्रमाणे झाला आहे. अमेरीकेने बदललेल्या धोरणाचे मूळ १९७३ च्या तेल संकटात दडलेलं आहे.

सौदी अरेबिया आता आपल्या नागरिकांवर कर लावणार आहे अशी बातमी आहे. इतके वर्ष कुठलाही कर ना भरता सौदी नागरिक एक सधन आयुष्य जगत होता, पण आता उत्पन्न आटल्याने कर लादण्यापलीकडे सौदी अरेबिया समोर नजीकच्या भविष्यात तरी कुठला पर्याय उपलब्ध नाही. आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधी संघटनेच्या नियामानुसारच सौदी अरेबियाने व्हॅल्यु  अॅडेड टॅक्स लादण्याचे उपाय योजले आहेत. सौदी अरेबियाबरोबरच, गल्फ कॉर्पोरेशन कौन्सिल चे उरलेले देश म्हणजे बहारीन, कुवेत, ओमान, कतार आणि संयुक्त अरब अमिराती सुद्धा आपल्या नागरिकांवर टॅक्स लावणार आहेत. सौदी अरेबियाने आताच तंबाखू वर ५०% टॅक्स लावला आहे आणि भविष्यात तंबाखू, उर्जा पेय आणि सोड्यावर टॅक्स १००% केला जाणार आहे, अशी सौदी प्रेस मिडियाने माहिती दिली आहे. या देशाने टॅक्स लावण्याबरोबरच आपल्या मंत्र्यांचे पगार कमी केले आहेत तसेच सरकारी अधिकाऱ्यांच्या उत्पन्नावर सुद्धा मर्यादा आणली आहे. तसेच उत्पादनांवर दिली जाणारी सबसिडी पण कमी करण्यात आली आहे. मागच्या वर्षी सौदी अरेबियाची अर्थसंकल्पीय तुट ९७ बिलिअन डॉलर होती.

सौदी अरेबियाचे भविष्य अंधारात आहे का ते येणारा काळ, हा देश काय निर्णय घेतो आणि कुठून उत्पन्न आणतो यावरच ठरेल. सौदीला उत्पन्नासाठी तेलाला पर्याय शोधावा लागेल, त्यासाठी बरीच मोठी गुंतवणूक संशोधनावर खर्च करावी लागेल. त्यासाठी वाळवंटातली शेती हा एक चांगला पर्याय उभा राहू शकतो. तसेच खाजगी उद्योग तयार करावे लागतील. यासाठी म्हणून मुक्त अर्थव्यवस्थेची कास धरावी लागेल. सौदीत गुंतवणुकीसाठी इतर देशांना आवाहन करावं लागेल. या देशाला त्यासाठी दहशतवादावर विजय मिळवणं आवश्यक आहे. जर आयसीस सारख्या दहशतवादी संघटना आखाती देशात पाय रोवू लागल्या तर सौदी अरेबिया सारख्या देशांना आपली अर्थव्यवस्था सांभाळणं कठीण जाईल. ज्या देशाने जगाला तेलाची ओळख करून दिली त्या देशाची आजची परिस्थिती सुधारण्यासाठी तिथले नागरिक आधुनिक विचाराने काम करू लागले तर सौदी अरेबिया भविष्यात परत एकदा जम बसवून आर्थिक वाटचाल करू शकेल, अन्यथा हा देश आर्थिक विवंचनेच्या खाईत लोटला जाईल.

-निखील कासखेडीकर