आंतरराष्ट्रीय संबंधाविषयी थोडेसे...

'आंतरराष्ट्रीय संबंध' हा एक अभ्यासाचा अफलातून विषय आहे, ज्यात जागतिक पातळीवर दोन देशांचा किंवा अनेक देशांचे एकमेकांशी असलेले नाते अभ्यासणे हा प्रमुख घटक मानला जातो. आज अनेक देशांना मुलभूत समस्या भेडसावत आहे, लोकसंख्या प्रश्न आहे, बेरोजगारी आहे, शुद्ध पाणी मिळण्याची समस्या आहे. दुसरीकडे दहशतवाद, तसेच मूलतत्ववाद्यांचा धोका सा-या मानवतेला जाणवू लागला आहे. अनेक         मूलतत्ववादी संघटना आजमितीला संपूर्ण जगावर कब्जा करण्यासाठी जणू वाट पाहत आहे. अश्या परिस्थितीमध्ये या सर्व समस्यांची उकल करणे हे आंतरराष्ट्रीय संबंधामध्ये अपेक्षित आहे आणि गरजेचं पण आहे.

वरील सर्व विषयांवर चर्चा करण्यासाठी, त्यातून मार्ग काढून हे प्रश्न परत उद्भवणार नाहीत यासाठी जागतिक पातळीवर अनेक मोठ्या सरकारी, बिन सरकारी, किंवा ज्याला आपण IGO's म्हणू शकतो अश्या सर्व प्रकारच्या संघटना त्यात्या ठरवून दिलेल्या क्षेत्रात काम करत आहे. यात सगळ्यात महत्वाची संघटना जिचा उल्लेख करणे अनिवार्य आहे ती म्हणजे संयुक्त राष्ट्रे किंवा संयुक्त राष्ट्र संघटना.  मुख्यत: राजकीय विषय या संघटने मध्ये हाताळले जातात. दोन देशांमध्ये सुसंवाद प्रस्थापित करणे, शांततातामय मार्गाने प्रश्न सोडवणे, मानवी अधिकारांचे संरक्षण तसेच इतर विषय यात आर्थिक, सामाजिक हे सुद्धा सोडवले जातात. यात सुद्धा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद हि अत्यंत महत्वाची भूमिका बजावते. सर्व सदस्य देशांचे प्रतिनिधी या सुरक्षा परिषदेत भाग घेतात.

दुस-या महायुद्धानंतर जगाला एका व्यापक संघटनेची गरज वाटू लागली, कारण अत्यंत भयंकर अश्या दोन महायुद्ध पाहिलेल्या आधुनिक जगाला शांततेसाठी एका अश्या आंतरराष्ट्रीय संघटनेची गरज होती कि जी या उध्वस्त जगाची पुनर्रचना करून एका वैभवशाली समृद्ध उद्याकडे वाटचाल करू शकेल आणि यातूनच संयुक्त राष्ट्रांचा जन्म झाला.

संयुक्त राष्ट्रांप्रमाणे आज जागतिक व्यापारासाठी संबंधित जागतिक व्यापार संघटना आहे, एका विशाल युरोपचं स्वप्न पाहणारी 'युरोपीयन युनिअन' हि संघटना कार्यरत आहे. याशिवाय जागतिक स्तरावर विविध देशांना सुकर होईल अश्या पद्धतीने कर्ज व पतपुरवठा करणारी जागतिक बँक आहे. आज समस्या अनेक आहेत, पण त्याला पुरून उरणा-या अशा भरभक्कम संघटनाही आहेत. यात अनेक तज्ञ लोक काम करत आहे. जिथे अनेक देशांना समस्या सोडवण्यामध्ये अडचणी येतात, तिथे या जागतिक संघटना जबाबदारी घेऊन, आपले तज्ञ मंडळी कामाला लावून, एक व्यापक संरचना उभी करून त्यातून मार्ग काढतात.

अनेक देशांमध्ये पश्चिमेकडच्या राष्ट्रांमध्ये 'थिंक टँक' ही एक संकल्पना आहे. वर उल्लेख केल्याप्रमाणे जागतिक स्तरावर अनेक संघटना अनेक प्रश्न सोडवण्यासाठी सज्ज असल्या तरी यश मिळणे हे त्या वेळेच्या परिस्थितीवर अवलंबून आहे. मग अश्या वेळी जर देशांची सरकारे प्रयत्नात कमी पडली किंवा या आंतरराष्ट्रीय सरकारी संघटनांना यश मिळाले नाही तर काय? यासाठी मुख्यत्वेकरून  सरकारला सल्ला देण्यासाठी आणि एक ठोस मजबूत उपाय योजण्यासाठी काही मोजकेच पण त्या त्या विषयात तज्ञ असलेले लोक एकत्रितपणे एका संस्थेच्या माध्यमातून सरकारला साहाय्य करतात. अश्या संस्थाना 'थिंक टँक' म्हणतात. भारतामध्ये हि संकल्पना अजून प्राथमिक अवस्थेमध्ये आहे.

आंतरराष्ट्रीय संबंधामध्ये, परराष्ट्र धोरणामध्ये, वाटाघाटी आणि चर्चा ही प्रमुख अस्त्र आहेत आणि अगदीच प्रश्न नाही सुटला, तर मग सैनिकी कारवाई करणे हे क्रमप्राप्त आहे. पण एक गोष्ट अशी कि या सैनिकी कारवाईमुळेच त्याचे रुपांतर मोठ्या युद्धात होण्याचा संभव असतो.

पण एकूणच क्लिष्ट आणि सोप्या समस्या सोडवण्याचं काम आंतरराष्ट्रीय संबंध सारखा विषय करतो हे मात्र 

निश्चित. संपूर्ण मानवतेला एका योग्य दिशेनं मार्गक्रमण करण्यासाठी जणू ह्या विषयाचं योगदान आहे. असा 

हा विषय जाणून घेणे म्हणजे जगाची सफर करण्याइतकं मनोरंजक आहे आणि एका अर्थाने व्यापक पण आहे.